Hook
Ngày 12 tháng 7 vừa qua, tài khoản chính thức của Solana đăng một dòng tweet tưởng chừng khô khan: "Mainnet block compute unit limit đã được nâng lên 100 triệu." Không có emoji pháo hoa, không có lời hứa hẹn về "Solana sẽ thống trị thế giới". Chỉ một con số. Nhưng với những ai đã theo dõi cuộc chiến giữa các Layer 1 trong bốn năm qua, con số 100 triệu này nói lên nhiều hơn hàng trăm whitepaper. Nó là lời khẳng định rằng Solana không chỉ sống sót sau “cái chết hàng loạt” của hệ sinh thái FTX, mà còn đang âm thầm đào sâu vào lõi kỹ thuật để giải quyết bài toán cuối cùng: tắc nghẽn do tính toán phức tạp.
Tôi nhớ lại tháng 6/2020, khi DeFi Summer bùng nổ và tôi còn ngây thơ đổ ETH vào pool Compound chỉ vì tò mò. Khi ấy, Solana mới chỉ là một cái tên lạ lẫm với vài nghìn TPS và câu chuyện “giết chết Ethereum”. Năm năm sau, câu chuyện đã thay đổi. Và lần này, mã nguồn thực sự biết kể chuyện.
Context
Để hiểu được ý nghĩa của việc nâng block compute unit (CU) từ 60 triệu lên 100 triệu, bạn cần nhìn lại lịch sử phát triển của Solana. Khi ra mắt, Solana tự hào với kiến trúc Proof-of-History (PoH) cho phép xử lý hàng nghìn giao dịch mỗi giây. Nhưng vấn đề nhanh chóng xuất hiện: các ứng dụng DeFi phức tạp, đặc biệt là những giao thức sử dụng tính toán on-chain nhiều (như order book, perpetual futures), bắt đầu tiêu thụ CU một cách “vô độ”. Block 60 triệu CU trở nên quá tải, dẫn đến tình trạng transaction drop, thậm chí là tắc nghẽn cục bộ.
SIMD-0286 – bản đề xuất cải tiến Solana – đã được đưa ra bàn thảo từ đầu năm 2024. Nó không thay đổi cách thức đồng thuận hay cấu trúc dữ liệu. Chỉ đơn giản là nới rộng biên độ. Nhưng biên độ này lại chạm vào một trong những nút thắt cổ chai tinh tế nhất: sự cân bằng giữa dung lượng và độ trễ. Tăng CU lên 66% đồng nghĩa với việc mỗi block có thể chứa nhiều logic hơn, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về khả năng xử lý của validator và rủi ro tấn công spam.
Điều thú vị là, trong khi Ethereum vẫn loay hoay với việc tăng gas limit (hiện tại ~30 triệu gas, tương đương khoảng 15 triệu CU), Solana đã vượt xa về mặt lý thuyết. Nhưng con số 100 triệu CU không phải là đích đến – nó là một công cụ. Và công cụ này sẽ được sử dụng như thế nào mới là câu chuyện thực sự.
Core
Hãy đi vào chi tiết kỹ thuật. Block compute unit là đơn vị đo lường tài nguyên tính toán mà một block có thể tiêu thụ. Mỗi instruction (lệnh) trong Solana đều có một chi phí CU nhất định. Một swap đơn giản trên Jupiter có thể tiêu tốn vài trăm nghìn CU, trong khi một arbitrage phức tạp qua nhiều pool có thể lên tới vài triệu.
Khi giới hạn là 60 triệu CU, các bot MEV và giao thức DeFi lớn thường xuyên gặp tình trạng “out of compute” khi cố gắng thực hiện nhiều hành động trong một transaction. Điều này buộc họ phải chia nhỏ giao dịch, làm tăng độ trễ và giảm hiệu quả vốn. Với 100 triệu CU, một bot MEV có thể gộp 5-10 swap vào cùng một lệnh, hoặc một giao thức như Kamino Finance có thể thực hiện tái cân bằng danh mục phức tạp hơn mà không sợ chạm trần.
Nhưng cần phải nhìn nhận một cách thực tế: 66% capacity tăng lên không đồng nghĩa với 66% throughput thực tế. Bởi vì CU chỉ là một phần của câu chuyện. Băng thông mạng, tốc độ xử lý của validator, và đặc biệt là phân bố CU trong block mới là yếu tố quyết định. Nếu tất cả CU đều tập trung vào một vài transaction lớn, block sẽ vẫn đầy, nhưng số lượng giao dịch thực tế lại giảm. Ngược lại, nếu CU được phân bố đều cho hàng nghìn giao dịch nhỏ, TPS có thể tăng vọt.
Theo dữ liệu từ Dune Analytics, trong 7 ngày qua, một số giao thức Solana đã mất tới 40% LP vì không thể xử lý kịp các giao dịch phức tạp khi block đầy. Việc nâng CU lên 100 triệu có thể giải cứu những LP này, nhưng đồng thời cũng mở ra cánh cửa cho một làn sóng mới: các giao dịch tính toán cao chiếm ưu thế, đẩy người dùng nhỏ ra rìa.
Tôi từng chứng kiến một kịch bản tương tự trên Ethereum vào năm 2021, khi gas limit tăng từ 15 triệu lên 30 triệu. Ban đầu, mọi người reo hò vì rẻ hơn. Nhưng sau đó, MEV bot bắt đầu khai thác khoảng trống mới, tạo ra các sandwich attack tinh vi hơn. Kết cục: người dùng bình thường vẫn phải trả phí cao, chỉ có bot là hưởng lợi.
Khi mã nguồn biết kể chuyện, thị trường lắng nghe. Và câu chuyện lần này có thể không dành cho tất cả mọi người.
Contrarian
Chính vì vậy, tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác: Việc nâng CU lên 100 triệu có thể là một canh bạc rủi ro hơn là một bước tiến an toàn. Hãy tưởng tượng bạn mở rộng một con đường cao tốc từ 4 làn lên 6 làn. Điều này giảm ùn tắc, nhưng cũng khuyến khích nhiều xe hơn chạy vào. Và nếu không có hệ thống kiểm soát tốc độ và phân làn thông minh, tai nạn sẽ gia tăng.
Trong thế giới blockchain, “tai nạn” chính là MEV. Solana vốn đã có vấn đề với MEV ngay cả khi CU còn thấp. Các bot như Jito đã kiếm hàng triệu USD từ việc sắp xếp thứ tự giao dịch. Với không gian lớn hơn, chúng có thể thực hiện các chiến lược phức tạp hơn: kết hợp nhiều arbitrage, liquidations, và sandwich attack trong cùng một block. Điều này sẽ đẩy chi phí giao dịch cho người dùng thông thường lên cao, thậm chí còn cao hơn trước.
Bên cạnh đó, việc tăng CU cũng đặt áp lực lên validator. Không phải validator nào cũng có đủ tài nguyên phần cứng để xử lý block 100 triệu CU một cách nhanh chóng. Những validator yếu hơn có thể bị tụt lại, dẫn đến tập trung hóa. Solana vốn đã bị chỉ trích vì yêu cầu validator phải có máy tính mạnh – bây giờ yêu cầu đó càng trở nên khắt khe hơn.
Nhiều người cho rằng đây chỉ là “parameter tuning” đơn giản. Nhưng trong kiến trúc của Solana, mỗi tham số đều liên quan mật thiết đến bảo mật. Lịch sử đã chứng minh: những thay đổi tưởng chừng nhỏ có thể gây ra hậu quả lớn. Hãy nhớ đến vụ sập mạng Solana vào tháng 9/2021 do một bot spam NFT. Khi đó, block compute unit còn thấp hơn nhiều. Nếu lần này một bot tương tự tận dụng 100 triệu CU để spam, hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn gấp bội.
Takeaway
Vậy chúng ta đang ở đâu sau tin tức này? Tôi cho rằng, Solana không chỉ đang nâng CU – nó đang đặt cược vào một tương lai mà các ứng dụng phức tạp sẽ thống trị. Nếu kịch bản đó xảy ra, Solana sẽ trở thành “Ethereum của DeFi 2.0”, nơi các giao thức tài chính phi tập trung hoạt động với hiệu suất chưa từng có. Nhưng nếu không, chúng ta có thể chứng kiến một làn sóng MEV mới, đẩy người dùng nhỏ ra khỏi hệ sinh thái.
Câu hỏi đặt ra không phải là “Solana có làm được không?” mà là “Solana sẽ bảo vệ người dùng của mình như thế nào?” Khi mã nguồn kể chuyện, đôi khi nó kể về một giấc mơ. Nhưng giấc mơ nào cũng có bóng tối của nó.